Bijna 40 procent van de totale ziektelast in Noord-, Midden- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied zou potentieel kunnen worden voorkomen door betere preventie, tijdige diagnose en behandeling en sterkere gezondheidszorgsystemen. Dat stelt de Pan-Amerikaanse Gezondheidsorganisatie (PAHO) in haar nieuwe rapport Health in the Americas 2026.

Het rapport werd dinsdag gepresenteerd tijdens de 63e vergadering van de Directing Council van PAHO in Washington. Volgens de organisatie leven mensen in de Amerika’s gemiddeld langer dan voorheen, maar neemt het aantal jaren dat zij in goede gezondheid leven minder snel toe.

De levensverwachting in de regio bedroeg in 2023 gemiddeld 77,1 jaar. Tussen 2000 en 2023 nam die met bijna vier jaar toe. De zogenoemde gezonde levensverwachting — het aantal jaren dat iemand naar verwachting in goede gezondheid leeft — steeg in dezelfde periode met ongeveer anderhalf jaar.

Volgens PAHO wijst het verschil erop dat een groter deel van de gewonnen levensjaren gepaard gaat met ziekte, beperkingen of andere gezondheidsproblemen.

Grote verschillen tussen landen
De schatting dat bijna 40 procent van de ziektelast potentieel vermijdbaar is, is volgens PAHO gebaseerd op gezondheidsresultaten die al in landen binnen de regio zijn bereikt. De organisatie gebruikt die verschillen om te bepalen hoeveel extra gezondheidswinst mogelijk zou kunnen zijn wanneer andere landen bestaande kennis, behandelingen en preventieve maatregelen effectiever toepassen.

Het gaat daarmee niet om een voorspelling dat 40 procent van de ziekten daadwerkelijk kan worden voorkomen. De berekening geeft volgens PAHO vooral een indicatie van de gezondheidswinst die mogelijk is wanneer bestaande, bewezen interventies op grotere schaal en effectiever worden ingezet.

“Bijna 40 procent van de totale ziektelast in de regio is potentieel vermijdbaar”, zei PAHO-directeur Jarbas Barbosa bij de presentatie van het rapport.

Volgens Barbosa wordt een aanzienlijk deel van die ziektelast veroorzaakt door onder meer hart- en vaatziekten, diabetes en nierziekten, aandoeningen rond zwangerschap en pasgeborenen, geweld en letsel, middelengebruik en luchtweginfecties, waaronder tuberculose.

Chronische aandoeningen nemen een groter aandeel in
De gezondheidssituatie in de Amerika’s wordt volgens het rapport steeds sterker bepaald door chronische aandoeningen en beperkingen. Hart- en vaatziekten, diabetes, kanker, psychische aandoeningen en andere chronische ziekten zijn verantwoordelijk voor een groeiend aandeel van het gezondheidsverlies in de regio.

Een deel van de belangrijkste risicofactoren is volgens PAHO beïnvloedbaar. Het gaat onder meer om hoge bloeddruk en een hoge bloedsuikerspiegel, ongezonde voeding, onvoldoende lichaamsbeweging en het gebruik van tabak en alcohol. Ook luchtverontreiniging en andere omgevingsfactoren spelen een rol.

De organisatie benadrukt daarbij dat gezondheidsuitkomsten niet uitsluitend samenhangen met het bedrag dat een land aan gezondheidszorg uitgeeft. Landen met vergelijkbare beschikbare middelen kunnen volgens de analyse aanzienlijk verschillende gezondheidsresultaten bereiken.

Dat verschil wijst er volgens PAHO op dat ook de manier waarop middelen worden ingezet en zorg wordt georganiseerd van belang is.

Eerstelijnszorg als belangrijk aangrijpingspunt
Een van de belangrijkste aanbevelingen in het rapport is het versterken van de eerstelijnszorg. Die moet volgens PAHO beter in staat zijn om mensen vroegtijdig te screenen, diagnoses te stellen, behandelingen te bieden en patiënten langdurig te begeleiden.

De organisatie noemt daarbij onder meer hart- en vaatziekten, diabetes en kanker.

Daarnaast pleit PAHO voor het gericht financieren van gezondheidsdiensten waarvan de effectiviteit is aangetoond. Daarvoor zijn volgens het rapport niet alleen zorgverleners nodig, maar ook voldoende medicijnen, diagnostische middelen en goed functionerende systemen voor doorverwijzing.

Een andere prioriteit is het gericht aanpakken van de grootste gezondheidsverschillen. Nationale gezondheidsgegevens kunnen volgens PAHO helpen vaststellen waar de ziektelast het hoogst is en waar met beschikbare middelen de grootste verbetering mogelijk is.

Gezondheid wordt niet alleen in ziekenhuizen bepaald
PAHO benadrukt daarnaast dat verschillende gezondheidsproblemen niet uitsluitend binnen de gezondheidszorg kunnen worden aangepakt.

Beleid rond tabak en alcohol, voedselomgevingen, lichaamsbeweging, luchtkwaliteit, verkeersveiligheid, geweld, water en sanitaire voorzieningen, klimaatrisico’s en sociale bescherming kan volgens de organisatie eveneens invloed hebben op de gezondheid.

Daarmee verschuift een deel van de verantwoordelijkheid voor gezondheidswinst volgens PAHO naar andere beleidsterreinen.

De organisatie noemt daarnaast internationale samenwerking en betere verantwoording over de uitvoering van beleid als belangrijke voorwaarden om effectieve maatregelen op grotere schaal toe te passen.

Vergrijzing en financiële druk
De aanbevelingen komen op een moment dat gezondheidsstelsels in de Amerika’s met verschillende structurele veranderingen te maken hebben. De bevolking vergrijst, het geboortecijfer daalt in veel landen en migratie verandert de bevolkingssamenstelling. Tegelijkertijd neemt het aandeel chronische en invaliderende aandoeningen toe.

Daar staat tegenover dat de toegang tot zorg en de financiële bescherming van patiënten niet overal voldoende zijn.

Volgens PAHO komt bijna een derde van de huidige gezondheidsuitgaven in de regio rechtstreeks uit eigen betalingen van huishoudens. Hoge eigen bijdragen kunnen ertoe leiden dat mensen zorg uitstellen of dat gezondheidskosten tot financiële problemen leiden.

PAHO koppelt dit aan de bredere doelstelling van universele gezondheidszorg: mensen moeten toegang hebben tot noodzakelijke zorg zonder daardoor in financiële moeilijkheden te raken.

Van beschikbare kennis naar uitvoering
Volgens PAHO ligt een belangrijke uitdaging niet zozeer in het identificeren van effectieve medische en preventieve maatregelen, maar in het daadwerkelijk bereiken van grote groepen mensen.

“We weten wat werkt”, zei Barbosa. Volgens hem ligt de uitdaging erin om wetenschappelijk bewijs om te zetten in beleid en uitvoering, terwijl overheden tegelijkertijd met financiële beperkingen te maken hebben.

Het rapport Health in the Americas 2026 moet landen daarbij helpen om gezondheidsgegevens te gebruiken bij het bepalen van prioriteiten en investeringen.

PAHO publiceert sinds 1954 periodiek Health in the Americas, zijn belangrijkste regionale beoordeling van gezondheidstrends en de factoren die daarop van invloed zijn. Het nieuwe rapport richt zich op de vraag waar volgens de organisatie de grootste gezondheidswinst kan worden behaald met bestaande kennis, middelen en gezondheidsinterventies.